Hoeveel Nederlandse bedrijven "AI gebruiken" hangt volledig af van wat je meet, en dat ene feit verklaart waarom gepubliceerde cijfers uiteenlopen van onder de 20 procent tot ruim boven de 70 procent. Ze zijn niet tegenstrijdig. Ze staan op een ladder, waarbij elke trede een striktere definitie van gebruik is. Zo gelezen vertellen de data een helder verhaal: losse experimenten met tools als ChatGPT zijn inmiddels wijdverspreid, maar AI verankerd in kernprocessen blijft zeldzaam. De kloof tussen die twee is waar de echte ruimte zit.
Een trechter, geen tegenspraak
Aan de brede kant vond Exact's MKB Barometer 2026, een zelfgerapporteerde enquête onder 1.719 mkb-eigenaren en managers (bedrijven van 2 tot 250 fte, veldwerk Q1 2026), dat 70 procent zegt AI in enige vorm te gebruiken, tegenover 33 procent in 2025 en slechts 6 procent in 2024. Een stap verder rapporteerde de Kamer van Koophandel in september 2025 dat ongeveer drie op de tien ondernemers ChatGPT of Microsoft Copilot gebruikt, oplopend tot 46 procent in de zakelijke dienstverlening.
Verscherp de definitie nog een keer en het cijfer kelderdt. Het CBS, dat een strikte definitie van AI-technologie hanteert, vond dat 17 procent van de bedrijven met twee of meer werknemers in 2025 AI gebruikte. Dat is nog steeds een verdubbeling ten opzichte van 8 procent in 2023. Aan het smalle uiteinde schat ABN AMRO dat slechts 20 tot 25 procent van het mkb met 10+ werknemers actief experimenteert met AI, en minder dan 10 procent het structureel toepast in de kernprocessen.
De adoptietrechter, van dabbelen naar verankeren
Veel mkb’ers proberen AI. Weinig verankeren het.
Niet tegenstrijdig maar opeenvolgend. Elke trede is een striktere definitie van “AI gebruiken”. De kloof tussen proberen en verankeren is het verhaal.
De les voor iedereen die deze cijfers presenteert: kies één definitie en houd je eraan, of laat de trechter expliciet zien. De CBS-cijfers vormen de meest gezaghebbende basislijn (nationaal statistiekbureau, officiële methodologie); de Exact-cijfers zijn het meest recent en het meest mkb-specifiek, maar berusten op zelfrapportage en een ruimere definitie. Beide kloppen, maar over verschillende dingen.
Hoe groter het bedrijf, hoe vaker AI
Het duidelijkste en meest consistente patroon in de data is dat adoptie scherp stijgt met de bedrijfsgrootte. Op basis van de CBS-cijfers van 2025 stijgt AI-gebruik van 13,8 procent onder microbedrijven (2 tot 9 werknemers) naar 27 procent (10 tot 49), 45 procent (50 tot 249) en 66 procent bij grote bedrijven met 250+ werknemers. Een groot bedrijf is daarmee ongeveer vijf keer vaker AI-gebruiker dan een microbedrijf. ING vond hetzelfde gat binnen een enkele sector: in de industrie gebruikte 64 procent van de grote bedrijven in 2025 ten minste één AI-toepassing, tegenover slechts 12 procent van de kleine bedrijven (10 tot 50 werknemers).
CBS, 2025 · % bedrijven dat AI-technologie gebruikt
Hoe groter het bedrijf, hoe vaker AI.
Ter internationale context: Eurostat zette het AI-gebruik in de EU in 2025 op 20 procent (bedrijven met 10+ werknemers), met Nederland onder de hoger adopterende lidstaten, boven het EU-gemiddelde. De Eurostat-drempel van 10+ werknemers is niet direct vergelijkbaar met de CBS-headline van 2+ werknemers, dus de twee percentages moeten niet zonder die kanttekening naast elkaar worden gezet.
ICT voorop, horeca achteraan
De adoptie verschilt enorm per sector. De CBS-data voor 2025 zet informatie en communicatie (ICT) ver vooraan op 54 procent, gevolgd door gespecialiseerde zakelijke dienstverlening (31 procent) en financiële dienstverlening (28 procent, de scherpste sprong van het jaar). Vastgoed (21 procent), energie en water (18 procent), industrie, zorg en welzijn en overige diensten (rond de 16 procent), en handel (12 procent) zitten in het midden. Onderaan staan vervoer en opslag en bouw (elk 7 procent) en horeca (6 procent, de laagste van alle sectoren).
CBS, 2025 · % bedrijven dat AI-technologie gebruikt, per sector
ICT voorop, horeca achteraan.
Wat de rest tegenhoudt
De dominante drempel, met ruime marge, is een gebrek aan kennis en ervaring. Onder bedrijven die AI overwogen maar er niet voor kozen, vond het CBS dat 73 procent gebrek aan ervaring noemde, 49 procent privacyzorgen, en 42 procent juridische of aansprakelijkheidsonzekerheid. Slechts 15 procent zei dat AI simpelweg "niet nuttig" was. Voor microbedrijven is het patroon vrijwel identiek, en opvallend genoeg zijn kosten een relatief kleine en dalende drempel.
Het door de overheid opdrachtgegeven onderzoek door Dialogic voor het ministerie van Economische Zaken (november 2025) voegt de kwalitatieve kern toe: de echte blokkade is een gebrek aan visie en strategie rond AI, versterkt door beperkte vaardigheden, zwakke datafundamenten en een lage bestaande digitalisering. Ook regelgevende onzekerheid is onopgelost: KVK vond dat de helft van de ondernemers niet weet dat de Europese AI-verordening bestaat.
Waar mkb'ers AI wel voor inzetten
Onder bedrijven die AI wel gebruiken, waren de meest voorkomende toepassingen in 2025 marketing en verkoop (35 procent) en administratieve en managementtaken zoals planning, vertaling en sollicitatiescreening (32 procent), gevolgd door R&D en innovatie (25 procent), productie- en dienstprocessen (18 procent), financiën en boekhouding (17 procent), IT-beveiliging (11 procent) en logistiek (4 procent).
CBS, 2025 · % niet-gebruikers dat drempel noemt
Wat tegenhoudt
CBS, 2025 · % AI-gebruikers per toepassing
Waarvoor het wordt ingezet
Exact's enquête uit 2026 wijst dezelfde kant op, met het schrijven van teksten en het genereren van beelden als meest gerapporteerde gebruik (56 procent), voor vergadernotities en vertalingen (37 procent) en inzicht in bedrijfsprestaties (36 procent). KVK's 30 procent voor ChatGPT en Copilot is de beste institutionele lezing van het gebruik per genoemde tool.
De bottom line
De AI-adoptie in het Nederlandse mkb is reëel en versnelt, maar blijft ondiep. Een groot en groeiend deel heeft generatieve AI geprobeerd, een kleiner deel gebruikt het geregeld, en slechts een kleine minderheid heeft het verweven in hoe het bedrijf daadwerkelijk loopt. De scheidslijn loopt langs bedrijfsgrootte en sector, en de bindende beperking is niet kosten maar know-how, visie en vertrouwen.
Een noot over de cijfers
Alle percentages zijn gedateerd en aan hun oorspronkelijke bron toegekend. CBS-cijfers voor 2025 zijn voorlopig en betreffen bedrijven met 2+ werknemers tenzij anders vermeld. Exact-cijfers zijn zelfgerapporteerd en gebruiken een ruimere definitie van AI-gebruik dan CBS. Eurostat hanteert een drempel van 10+ werknemers.
- 01Exact, MKB Barometer 2026 (onderzoek door Markteffect, n=1.719, bedrijven 2-250 fte, Q1 2026).
- 02KVK, Onderzoek: ondernemers zetten nauwelijks stappen rond Europese AI-wetgeving, 11 september 2025 (KVK Omnibus, n=651).
- 03CBS, Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop, 12 december 2025.
- 04CBS, Gebruik van AI-technologie door Nederlandse microbedrijven, 17 maart 2026.
- 05ABN AMRO, sectoronderzoek en AI-insights, 2025-2026.
- 06ING Research, themastudie AI in de industrie, februari 2026.
- 07Eurostat, 20% of EU enterprises used AI technologies in 2025, 11 december 2025.
- 08Dialogic / Ministerie van Economische Zaken, Onderzoek AI-gebruik in het mkb: ambitie of aarzeling?, november 2025.
- 09Knab, Onderzoek: AI-gebruik onder zzp'ers stijgt razendsnel, 2025 (n>2.000 zelfstandigen).
